عملکرد حملونقل ریلی ایران و افغانستان در سال ۱۴۰۴، روندی صعودی و کمنظیر را تجربه کرد؛ روندی که پیشتر نیز نسبت به تحقق آن ابراز امیدواری شده بود و اکنون نتایج آن بهوضوح در آمارهای رسمی قابل مشاهده است.
روابط اقتصادی ایران و افغانستان طی سالهای اخیر وارد مرحلهای جدید شده است؛ مرحلهای که در آن حملونقل ریلی بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای توسعه تجارت و ترانزیت، جایگاهی راهبردی یافته است. آمارهای عملکرد سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که کریدور ریلی ایران و افغانستان توانسته در مدت کوتاهی به یکی از موفقترین مسیرهای حملونقل منطقه تبدیل شود و ظرفیتهای قابل توجهی را برای فعالان اقتصادی دو کشور به نمایش بگذارد.
عملکرد حملونقل ریلی ایران و افغانستان در سال ۱۴۰۴، روندی صعودی و کمنظیر را تجربه کرد؛ روندی که پیشتر نیز نسبت به تحقق آن ابراز امیدواری شده بود و اکنون نتایج آن بهوضوح در آمارهای رسمی قابل مشاهده است. در حالی که مجموع حمل ریلی کالاهای صادراتی و ترانزیتی در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۱ هزار و ۴۲۷ تن بود، این رقم در سال ۱۴۰۴ به ۷۵۲ هزار و ۲۳۳ تن رسید که نشاندهنده رشدی بیش از ۱۴ برابر است. چنین جهشی در کمتر مسیر بینالمللی ریلی منطقه مشاهده شده و نشاندهنده ظرفیت بالای همکاریهای اقتصادی میان دو کشور است.
جهش ۱۴ برابری؛ نشانه بلوغ یک کریدور نوظهور
رشد چشمگیر حجم حمل کالا در مسیر ریلی ایران و افغانستان صرفاً یک موفقیت آماری نیست، بلکه نشانه بلوغ تدریجی یک کریدور اقتصادی نوظهور در منطقه محسوب میشود. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که ایجاد مسیرهای جدید حملونقل بینالمللی نیازمند زمان، اعتمادسازی میان تجار، ایجاد زیرساختهای عملیاتی و شکلگیری زنجیرههای پایدار لجستیکی است.
کریدور ریلی ایران و افغانستان اکنون توانسته بخش مهمی از این الزامات را پشت سر بگذارد. استقبال صاحبان کالا، افزایش تعداد محمولات صادراتی و رشد ترانزیت بینالمللی نشان میدهد که این مسیر از مرحله آزمایشی عبور کرده و در حال تبدیل شدن به یکی از گزینههای اصلی حمل کالا به افغانستان است.
نکته مهم آن است که بخش عمده این رشد در شرایطی رقم خورده که هنوز واردات و ترانزیت از مبدأ افغانستان به شبکه ریلی ایران بهصورت گسترده عملیاتی نشده است. بهجز یک محموله آزمایشی، هنوز جریان منظم وارداتی از افغانستان شکل نگرفته و همین موضوع نشان میدهد که ظرفیت واقعی این کریدور بسیار فراتر از آمارهای فعلی است. با آغاز رسمی واردات مواد معدنی و سایر کالاهای افغانستان از طریق ریل، میتوان انتظار داشت حجم مبادلات در مرز شمتیغ بهطور محسوسی افزایش یابد.
موفقیت حملونقل ریلی میان ایران و افغانستان تنها به توسعه زیرساختها محدود نمیشود. مجموعهای از مزیتهای اقتصادی، فرهنگی و جغرافیایی موجب شده است تا ایران به شریک طبیعی افغانستان در حوزه لجستیک و ترانزیت تبدیل شود.
پیوندهای تاریخی، فرهنگی و زبانی میان دو کشور همواره زمینه مناسبی برای توسعه تجارت فراهم کرده است. از سوی دیگر، دسترسی ایران به آبهای آزاد و برخورداری از شبکه گسترده ریلی و جادهای باعث شده فعالان اقتصادی افغانستان بتوانند از طریق بنادر جنوبی ایران به بازارهای جهانی متصل شوند.
در سالهای اخیر، محدودیتهای تجاری میان افغانستان و پاکستان و همچنین برخی چالشهای سیاسی در مرزهای شرقی، اهمیت مسیرهای جایگزین را بیش از گذشته آشکار کرده است. در چنین شرایطی، بنادر جنوبی ایران و شبکه ریلی متصل به آنها توانستهاند به گزینهای مطمئن، اقتصادی و پایدار برای تجار افغانستانی تبدیل شوند.
همین مزیتها موجب شده است که بسیاری از صاحبان کالا، ایران را نه فقط بهعنوان یک مسیر ترانزیتی، بلکه بهعنوان شریک بلندمدت لجستیکی خود انتخاب کنند؛ موضوعی که میتواند در سالهای آینده جایگاه کشور را در تجارت منطقهای بیش از پیش تقویت کند.
تأثیر تحولات منطقهای بر جریان ترانزیت
با وجود روند رو به رشد همکاریهای ریلی، تحولات ژئوپلیتیکی منطقه همچنان یکی از مهمترین متغیرهای اثرگذار بر عملکرد این کریدور محسوب میشود.
محدودیتهای ایجاد شده در تنگه هرمز و پیامدهای ناشی از جنگ رمضان موجب شد بخشی از بارهای ترانزیتی به مقصد افغانستان مسیرهای جایگزین را انتخاب کنند. در این دوره، بخشی از محمولات از طریق بنادر مرسین در ترکیه و کراچی در پاکستان به سمت افغانستان هدایت شد و همین موضوع بر حجم ورودی کالا به شبکه ریلی ایران تأثیر گذاشت.
با این حال، تجربه ماههای گذشته نشان داده است که حتی در شرایط بحران نیز ظرفیتهای جایگزین متعددی برای حفظ جریان حملونقل وجود دارد. استفاده از حملونقل ترکیبی، توسعه همکاریهای منطقهای و تقویت ارتباطات لجستیکی با کشورهای همسایه میتواند آثار منفی چنین رخدادهایی را تا حد زیادی کاهش دهد.
از سوی دیگر، انتظار میرود با عادی شدن شرایط منطقهای و بازگشت ثبات به مسیرهای دریایی، بنادر ایران بار دیگر سهم بیشتری از بازار ترانزیت افغانستان را در اختیار بگیرند؛ ظرفیتی که میتواند رکوردهای جدیدی را در حوزه حملونقل ریلی رقم بزند.
کالاهای ریلپسند؛ موتور محرک توسعه مبادلات
در حال حاضر، صادرات ریلی ایران به افغانستان عمدتاً شامل سیمان، کاشی و سرامیک، آهنآلات، گازوئیل و بنزین است. همچنین در بخش ترانزیت، کانتینرها و محصولات فولادی سهم قابل توجهی از بازار را به خود اختصاص دادهاند.
با این حال، ظرفیتهای توسعه این بازار بسیار فراتر از شرایط کنونی است. انواع محصولات پتروشیمی، مواد اولیه صنایع پاییندستی، مواد غذایی، کالاهای مصرفی و محمولات جنرالکارگو از جمله کالاهایی هستند که قابلیت انتقال گسترده از طریق شبکه ریلی را دارند.
حمل این کالاها از طریق ریل علاوه بر کاهش هزینههای حملونقل، موجب افزایش ایمنی، کاهش خسارتهای احتمالی و ارتقای قابلیت برنامهریزی در زنجیره تأمین میشود. به همین دلیل انتظار میرود در سالهای آینده سهم کالاهای ریلپسند در مبادلات ایران و افغانستان رشد قابل توجهی پیدا کند.
ظرفیت عظیم معادن افغانستان؛ فرصتی برای ایجاد جریان دوطرفه بار
یکی از مهمترین ظرفیتهایی که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته، امکان توسعه واردات ریلی از افغانستان به ایران و همچنین ترانزیت محصولات افغانستان به بازارهای جهانی است. در حال حاضر بخش عمده مبادلات ریلی میان دو کشور بر پایه صادرات کالا از ایران استوار است، اما پایداری اقتصادی هر کریدور حملونقلی زمانی تضمین میشود که جریان بار در هر دو جهت شکل بگیرد.
افغانستان از نظر ذخایر معدنی یکی از کشورهای غنی منطقه به شمار میرود. ذخایر سنگآهن، مس، سرب، روی، کرومیت، لیتیوم، زغالسنگ، سنگهای ساختمانی و انواع سنگهای تزئینی از جمله ظرفیتهایی هستند که میتوانند در آینده به منابع مهم بار ریلی تبدیل شوند. بخش قابل توجهی از این محصولات قابلیت انتقال اقتصادی از طریق ریل را دارند و میتوانند از طریق شبکه ریلی ایران به بنادر جنوبی کشور و سپس بازارهای بینالمللی منتقل شوند.
ایجاد این جریان دوطرفه بار نه تنها موجب افزایش بهرهوری ناوگان ریلی خواهد شد، بلکه هزینههای حمل را نیز کاهش داده و رقابتپذیری کریدور ایران و افغانستان را در مقایسه با سایر مسیرهای منطقهای افزایش خواهد داد. به همین دلیل، توسعه زیرساختهای لازم برای واردات مواد معدنی افغانستان و فراهم کردن بسترهای گمرکی و لجستیکی مورد نیاز باید در اولویت برنامهریزیهای آتی قرار گیرد.
در واقع، آینده این کریدور تنها در گرو صادرات کالاهای ایرانی نیست؛ بلکه در ایجاد یک شبکه لجستیکی متوازن نهفته است که بتواند نیازهای تجاری هر دو کشور را بهصورت همزمان پوشش دهد.
توسعه مسیر روزنک ـ هرات؛ گامی بزرگ در کاهش هزینههای لجستیکی
یکی از مهمترین پروژههای زیرساختی در حوزه حملونقل ریلی افغانستان، توسعه خطآهن از ایستگاه روزنک به سمت هرات است. این پروژه میتواند تأثیر مستقیمی بر افزایش جذابیت اقتصادی حملونقل ریلی و رشد حجم مبادلات میان دو کشور داشته باشد.
در حال حاضر بخشی از کالاها پس از رسیدن به ایستگاه روزنک ناگزیر هستند از طریق حمل جادهای به هرات و سایر مراکز مصرف منتقل شوند. این موضوع علاوه بر افزایش هزینههای لجستیکی، موجب طولانیتر شدن زمان تحویل کالا و افزایش ریسکهای عملیاتی میشود.
ایستگاه رباطپریان که پس از روزنک قرار دارد، آماده بهرهبرداری است و ادامه مسیر تا شهرک صنعتی هرات نیز در دست اجرا قرار دارد. با تکمیل این پروژه، بخش مهمی از حملونقل ترکیبی حذف خواهد شد و امکان انتقال مستقیم کالا از شبکه ریلی ایران به مراکز اقتصادی افغانستان فراهم میشود.
کاهش هزینههای تخلیه و بارگیری، حذف حمل جادهای اضافی، افزایش سرعت انتقال کالا و ارتقای قابلیت اطمینان خدمات از جمله مزایای مهم این پروژه خواهد بود. همچنین توسعه این مسیر میتواند سرمایهگذاران و صاحبان کالا را بیش از گذشته به استفاده از حملونقل ریلی ترغیب کند.
در شکلگیری موفقیتهای فعلی کریدور ریلی ایران و افغانستان، نقش کنسرسیوم توسعه ریلی ایران و افغانستان بسیار حائز اهمیت است. این کنسرسیوم طی سالهای اخیر مسئولیت بخش مهمی از امور اجرایی، عملیاتی و هماهنگیهای بینالمللی این مسیر را بر عهده داشته است.
نقش کنسرسیوم تنها به جابهجایی بار محدود نمیشود، بلکه مدیریت سیر و حرکت قطارها، هماهنگی با راهآهن و گمرک افغانستان، نظارت بر عملیات تخلیه و بارگیری، تعمیر و نگهداری واگنها، پشتیبانی فنی از زیرساختها و همکاری در تأمین امنیت مسیر را نیز شامل میشود.
تجربه سالهای اخیر نیز ثابت کرده است که وجود یک نهاد تخصصی و متمرکز برای مدیریت عملیات، نقش مهمی در رفع موانع اجرایی، افزایش سرعت تصمیمگیری و ایجاد هماهنگی میان ذینفعان مختلف ایفا میکند.
یکی از دغدغههای اصلی فعالان اقتصادی در هر کریدور بینالمللی، موضوع امنیت مسیر است. خوشبختانه بررسی عملکرد سالهای اخیر نشان میدهد که مسیر ریلی ایران و افغانستان از شرایط امنیتی قابل قبولی برخوردار بوده است.
با توجه به روندهای موجود، میتوان چشمانداز روشنی برای توسعه همکاریهای ریلی ایران و افغانستان ترسیم کرد. افزایش حجم صادرات، توسعه ترانزیت، فعال شدن واردات از افغانستان، تکمیل پروژههای زیرساختی و گسترش همکاریهای دوجانبه، همگی عواملی هستند که میتوانند این کریدور را به یکی از مهمترین مسیرهای حملونقل منطقه تبدیل کنند.
هدف نهایی باید ایجاد یک شبکه پایدار و رقابتپذیر باشد که در آن ایران نقش دروازه اصلی دسترسی افغانستان به آبهای آزاد و بازارهای جهانی را ایفا کند. تحقق این هدف علاوه بر منافع اقتصادی برای دو کشور، میتواند جایگاه ایران را در کریدورهای بینالمللی شرق ـ غرب و شمال ـ جنوب نیز تقویت کند.
در این میان، نقش بخش خصوصی، شرکتهای حملونقلی و سرمایهگذاران از اهمیت ویژهای برخوردار است. طبق گزارش عملکرد راهآهن جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۴۰۴، شرکت رسا لجستیک پارس با جابهجایی بیش از ۱۰۰ هزار تن کالای صادراتی و ترانزیتی، عنوان فعالترین شرکت حملونقل ریلی در مسیر افغانستان را به خود اختصاص داده است. این موفقیت نشان میدهد که بخش خصوصی میتواند موتور محرک توسعه تجارت ریلی میان دو کشور باشد.
اگر توسعه زیرساختها، تسهیل مقررات، جذب بارهای جدید و تقویت همکاریهای منطقهای با جدیت دنبال شود، میتوان انتظار داشت که در سالهای آینده حجم مبادلات ریلی میان دو کشور چندین برابر شده و این مسیر به یکی از موفقترین کریدورهای حملونقل بینالمللی منطقه بدل شود.
عرفان قربانعلی – دبیر کارگروه لجستیک و حملونقل بینالمللی ریلی انجمن
