در صنعت حملونقل ریلی، بخش مهمی از تصمیمهای مدیریتی حول ناوگان، زیرساخت، تأمین مالی، بهرهوری و توسعه بازار شکل میگیرد؛ اما در پسِ همه این مؤلفهها، عاملی قرار دارد که کیفیت تصمیم، ایمنی عملیات و بازده سرمایهگذاری را تعیین میکند: سرمایه انسانی توانمند.
تجربه صنعت نشان داده است که فاصله میان «در اختیار داشتن تجهیزات» و «بهرهبرداری اثربخش از تجهیزات»، با دانش، مهارت، تجربه و شایستگی کارکنان پر میشود. لکوموتیو، واگن، تجهیزات تعمیرگاهی، سامانههای کنترلی و فناوریهای نوین، زمانی به مزیت رقابتی تبدیل میشوند که نیروی انسانی سازمان توان استفاده صحیح، ایمن و بهرهور از آنها را داشته باشد.
از همین رو، آموزش نباید در شرکتهای ریلی بهعنوان هزینهای مصرفی، فعالیتی تشریفاتی یا برنامهای قابل تعویق در شرایط محدودیت منابع تلقی شود. آموزش، سرمایهگذاری مستقیم در کاهش خطا، افزایش قابلیت اطمینان، ارتقای بهرهوری، حفظ دانش سازمانی و پایداری کسبوکار است.
هزینه واقعی برای یک شرکت، صرفاً مبلغ پرداختشده برای برگزاری یک دوره آموزشی نیست؛ هزینه واقعی زمانی ایجاد میشود که نیروی انسانی بدون آمادگی کافی در موقعیتهای فنی، عملیاتی یا مدیریتی تصمیم بگیرد. دوبارهکاری، توقف ناوگان، کاهش آمادهبهکاری، آسیب به تجهیزات، ضعف در اجرای قراردادها، ناتوانی در استفاده از فناوری و انتقال ناقص تجربه، همگی بخشی از هزینههای پنهان کمتوجهی به توسعه شایستگی کارکنان هستند.
آموزش؛ موضوع منابع انسانی یا مسئولیت هیئتمدیره؟
در بسیاری از سازمانها، آموزش هنوز در سطح یکی از وظایف واحد منابع انسانی تعریف میشود. در حالی که در یک شرکت ریلی، تصمیم درباره آموزش کارکنان، مستقیماً با مدیریت ریسک، ایمنی، بهرهوری داراییها و کیفیت خدمات ارتباط دارد. از این منظر، آموزش نه فقط یک موضوع اجرایی، بلکه بخشی از مسئولیت راهبردی مدیرعامل و اعضای هیئتمدیره است.
هیئتمدیرهای که درباره خرید یا بازسازی ناوگان، توسعه فعالیت، ورود به بازارهای جدید یا استقرار سامانههای نوین تصمیم میگیرد، ناگزیر باید به این پرسش نیز پاسخ دهد:
آیا سرمایه انسانی شرکت، برای بهرهبرداری مؤثر از این سرمایهگذاریها آماده شده است؟
سرمایهگذاری فیزیکی بدون سرمایهگذاری همزمان در دانش و مهارت، ممکن است ظرفیت ایجاد کند؛ اما الزاماً به عملکرد بهتر منجر نمیشود. توسعه پایدار زمانی اتفاق میافتد که میان راهبرد کسبوکار، فناوری، ساختار سازمانی و شایستگی کارکنان ارتباط برقرار شود.
نقشه راه تحول آموزش صنعت ریلی
کارگروه آموزش انجمن صنفی شرکتهای حملونقل ریلی و خدمات وابسته، با همین رویکرد، نقشه راه تحول آموزش را تدوین کرده است. هدف این نقشه راه، افزایش تعداد دورهها یا ایجاد یک تقویم آموزشی اداری نیست؛ بلکه حرکت از آموزشهای پراکنده و دورهمحور به سمت یک نظام منسجم، نیازمحور و مبتنی بر شایستگی است.
این نقشه راه بهطور خلاصه بر چهار محور اصلی استوار است:
تدوین استانداردها و شایستگیهای مشاغل، طراحی تقویم آموزشی بر مبنای نیاز واقعی شرکتها، استقرار سازوکار تضمین کیفیت دورهها و مدرسان، و ایجاد نظام بازآموزی و مهارتسنجی مستمر.
در این چارچوب، شرکتهای عضو صرفاً دریافتکننده خدمات آموزشی نیستند. شرکتها باید در شناسایی نیازها، تعیین اولویتها، معرفی خبرگان، طراحی محتوای تخصصی، اجرای آموزشهای عملی و ارزیابی اثربخشی مشارکت کنند. هیچ نهاد بیرونی نمیتواند نیازهای واقعی یک شرکت را به اندازه مدیران و متخصصان همان شرکت بشناسد.
سه اقدام ضروری از سوی شرکتهای عضو
در مرحله پیشِ رو، مشارکت مستقیم شرکتها برای اجرای نقشه راه ضروری است. از مدیران عامل و اعضای محترم هیئتمدیره شرکتهای عضو انتظار میرود سه اقدام مشخص را در دستور کار قرار دهند:
نخست؛ نیازهای آموزشی شرکت خود را به کارگروه آموزش اعلام کنند
تقویم آموزشی صنعت زمانی اعتبار و اثربخشی خواهد داشت که از دل مسائل واقعی شرکتها شکل بگیرد. نیاز آموزشی باید از تحلیل فاصله میان شایستگی موجود و شایستگی موردنیاز استخراج شود؛ نه صرفاً از فهرست دورههایی که در گذشته برگزار شدهاند.
این نیازها میتواند حوزههای فنی، ناوگان، تعمیر و نگهداری، عملیات، ایمنی، مدیریت، فناوری، حقوقی، مالی، بیمهای، بازرگانی و توسعه کسبوکار را دربر گیرد. دریافت منظم این اطلاعات، امکان تجمیع تقاضا، اولویتبندی موضوعات و طراحی آموزشهای کاربردیتر را فراهم میکند.
دوم؛ نماینده آموزش شرکت را رسماً به انجمن معرفی کنند
اجرای یک نظام آموزشی منسجم، بدون وجود نقطه تماس مشخص در هر شرکت امکانپذیر نیست. نماینده آموزش باید حلقه ارتباطی میان مدیریت شرکت، کارکنان، خبرگان داخلی و کارگروه آموزش انجمن باشد.
معرفی نماینده آموزش، صرفاً یک اقدام اداری نیست. این فرد باید بتواند نیازهای سازمان را جمعآوری کند، در جلسات تخصصی مشارکت داشته باشد، برنامههای آموزشی را پیگیری کند و بازخورد اثربخشی دورهها را به کارگروه منتقل سازد. استمرار ارتباط شرکتها با انجمن، به شکلگیری یک شبکه حرفهای آموزش در سطح صنعت کمک خواهد کرد.
سوم؛ نگاه سازمان به آموزش را از «هزینه» به «سرمایهگذاری» تغییر دهند
در دورههای فشار مالی، معمولاً بودجه آموزش یکی از نخستین ردیفهایی است که کاهش مییابد. این رویکرد ممکن است در کوتاهمدت موجب صرفهجویی ظاهری شود، اما در بلندمدت هزینههای سنگینتری را در قالب کاهش بهرهوری، افزایش خطا، وابستگی به افراد محدود و ضعف جانشینپروری به سازمان تحمیل میکند.
ضروری است شرکتها برای آموزش، هدف، بودجه، شاخص عملکرد و نظام ارزیابی اثربخشی تعریف کنند. آموزش زمانی سرمایهگذاری واقعی است که به مسئلهای مشخص در سازمان پاسخ دهد و اثر آن در رفتار کارکنان، کیفیت عملیات یا عملکرد اقتصادی قابل مشاهده باشد.
مشارکت امروز، توان رقابت فردا
تحول آموزش صنعت ریلی با ابلاغ بخشنامه یا برگزاری چند دوره محقق نمیشود. این تحول، نیازمند تصمیم مدیریتی، استمرار، مشارکت شرکتها و انتقال تجربه میان بازیگران صنعت است.
امروز شرکتهای ریلی با چالشهایی چون محدودیت منابع، افزایش هزینه نگهداری، ضرورت ارتقای ایمنی، تغییر فناوری، کمبود نیروی ماهر و خروج تدریجی نیروهای باتجربه مواجهاند. پاسخ پایدار به این چالشها، بدون برنامهریزی برای توسعه و حفظ شایستگیهای سازمانی ممکن نیست.
از مدیران عامل و اعضای محترم هیئتمدیره شرکتهای عضو دعوت میکنم موضوع آموزش را در سطح راهبرد شرکت مورد توجه قرار دهند، نیازهای آموزشی مجموعه خود را به کارگروه آموزش ارسال کنند و نماینده آموزش شرکت را به انجمن معرفی نمایند.
کارگروه آموزش آماده است با مشارکت فعال شرکتها، نیازهای مشترک صنعت را شناسایی و زمینه طراحی برنامههایی را فراهم کند که از متن واقعی عملیات، مدیریت و کسبوکار ریلی برخاسته باشند.
باور من این است که آینده صنعت حملونقل ریلی، تنها با توسعه خط و ناوگان ساخته نمیشود؛ آینده این صنعت را انسانهایی میسازند که برای مسئولیتهای امروز و تحولات فردا آماده شدهاند.
علیرضا عجمیان
رئیس کارگروه آموزش
