پنل تخصصی «توسعه بازار و رشد اقتصاد حملونقل ریلی بار و مسافر» در حاشیه نهمین نمایشگاه و کنفرانس بینالمللی حملونقل، لجستیک و صنایع وابسته با مشارکت سه تشکل ریلی برگزار شد؛ نشستی که به یکی از مفصلترین و صریحترین گفتوگوهای کارشناسی درباره گرههای ساختاری بازار حملونقل ریلی، خصوصیسازی ناقص، قیمتگذاری دستوری، بازگشت شرکت رجا به راهآهن و رکود سرمایهگذاری در این بخش تبدیل شد.
به گزارش تیننیوز، در این نشست، پرسشهای کلیدی درباره وضعیت بلاتکلیف خصوصیسازی در بخش مسافری، اثرات آن بر رقابت و انگیزه سرمایهگذاری، پیامدهای بازگشت رجا به بدنه دولتی و آینده بازار مسافر در شرایط قیمتگذاری دستوری مطرح شد؛ پرسشهایی که پاسخ به آنها، به روایت کارشناسان، تصویر روشنی از وضعیت شکننده اقتصاد ریلی ارائه میدهد.
قصابیان: تنها راه اصلاح خصوصیسازی ریلی، اجرای واقعی «قطار کامل» است
سعید قصابیان، کارشناس حوزه حملونقل ریلی، با انتقاد از مدل فعلی خصوصیسازی در بخش بار و مسافر، آن را خصوصیسازی ناقص و معیوب توصیف کرد و گفت آنچه امروز به نام خصوصیسازی اجرا میشود، در عمل سلب اختیار از شرکتهای حملونقلی و تحمیل مسئولیت به آنهاست.
او توضیح داد که شرکتهای ریلی در بهترین حالت تنها وظیفه جذب بار و مذاکره با مشتری را بر عهده دارند و از لحظه تحویل واگن به راهآهن، هیچ کنترلی بر فرآیند حمل ندارند. به گفته او، کشش قطار، تخصیص لوکوموتیو، زمان سیر و حتی توقف قطارها کاملاً در اختیار راهآهن است، اما در صورت تأخیر یا بروز خسارت، این شرکت خصوصی است که باید پاسخگوی صاحب کالا باشد.
قصابیان این تناقض را عامل اختلال در منطق بازار دانست و با ادبیاتی صریح گفت: خصوصیسازی ریلی به «موجودی ناقصالخلقه» تبدیل شده که در آن راهآهن عملیات را انجام میدهد و شرکتهای خصوصی فقط عنوان خصوصی را یدک میکشند.
او راهحل را حرکت به سمت مدل قطار کامل دانست؛ مدلی که در آن بهرهبردار در ازای اختیار واقعی، مسئولیت کامل بهرهبرداری را میپذیرد و تأکید کرد یا باید خصوصیسازی واقعی انجام شود یا انتظارات سیاستگذار از بخش خصوصی با سطح اختیار آن تطبیق داده شود.
نه دولت بیتقصیر است، نه بخش خصوصی بیمسئولیت
ماهور رستمخانی، معاون مدیرکل بازرگانی داخلی شرکت راهآهن، با نگاهی متفاوت تأکید کرد که آنچه از خصوصیسازی انتظار میرفت، بهطور کامل محقق نشده است و نه دولت را میتوان مقصر مطلق دانست و نه بخش خصوصی را منزه از ضعف عملکرد.
او با تردید در گزاره «خصوصی همیشه بهتر است»، گفت انتظار میرفت بخش خصوصی چابکتر و کمهزینهتر باشد، اما در برخی موارد حتی آمادگی ناوگان خصوصی کمتر از ناوگان دولتی است. به گفته او، یکی از علل اصلی این وضعیت، غیرواقعی بودن فرآیند خصوصیسازی و حضور مجموعههای خصولتی به جای بخش خصوصی واقعی است.
رستمخانی با رد نگاه یکجانبه به موضوع سرعت سیر، بخشی از افت بهرهوری را ناشی از توقفهای طولانی واگنها در مبادی و مقاصد دانست و تأکید کرد که بهرهوری شبکه محصول عملکرد مشترک دولت و بخش خصوصی است.
او اجرای آییننامه قطار کامل را مهمترین گام اصلاحی خواند و گفت این دستورالعمل بهصورت آزمایشی از ابتدای دیماه در مسیرهای مشخص اجرا میشود و در صورت موفقیت، هم انگیزه سرمایهگذاری افزایش مییابد و هم بار عملیاتی راهآهن کاهش پیدا میکند.
خصوصیسازی بدون نقشه راه، بحران جدیدی در بخش ریلی ایجاد کرده است
سید ابوالفضل بهرهدار، رئیس انجمن مهندسی حملونقل ریلی، ریشه ناکارآمدی بازار ریلی را در تداوم نگاه تصدیگرایانه دولت و نبود نقشه راه خصوصیسازی دانست. او با مقایسه ساختار حاکمیتی ایران و ژاپن گفت دولت فربه، منابع را میبلعد و توسعه زیرساختهای عمرانی را قربانی میکند.
به گفته او، خصوصیسازی بدون مدل نهتنها مسئله را حل نکرده، بلکه بحران جدیدی ایجاد کرده است. بهرهدار تأکید کرد راهآهن نباید بهطور همزمان مالک، بهرهبردار و داور باشد و نقش آن باید به تنظیمگری محدود شود.
او بازگشت شرکت رجا به راهآهن را نماد بازتولید تصدیگری دانست و پرسید آیا این بازگشت واقعاً مشکل بازار مسافر را حل میکند یا صرفاً بار مالی و مدیریتی جدیدی ایجاد خواهد کرد.
قطار کامل کافی نیست؛ ریل نیازمند تنظیمگر مستقل است
سید علیرضا سیدوکیلی، دبیر انجمن صنفی شرکتهای حملونقل ریلی، با انتقاد از ساختار حکمرانی موجود گفت: بازاری که در آن دولت همزمان مالک، بهرهبردار و تنظیمگر است و در کنار آن از بخش خصوصی انتظار سرمایهگذاری میرود، امکان رقابت سالم ندارد.
او با اشاره به تجربه مخابرات، بنادر و فرودگاهها تأکید کرد که در این بخشها دولت نقش لندلرد دارد، اما در ریل، همچنان همهجا حاضر است؛ وضعیتی که به گفته او در اقتصاد کشور بیسابقه است.
سیدوکیلی، آییننامه قطار کامل را گامی رو به جلو اما ناکافی دانست و تأکید کرد بدون تنظیمگر مستقل و تفکیک نقشها، اصلاحات بنیادین محقق نخواهد شد.
ریل بدون ثبات مقررات، مقصدی برای سرمایهگذاری نیست
علیرضا عجمیان، رئیس کارگروه آموزش انجمن صنفی ریلی، واگذاری و بازگشت رجا را نمونه بارز بیثباتی سیاستگذاری دانست و گفت این رفتوبرگشتها سرمایهگذاری در بخش ریلی را پرریسک و غیرجذاب کرده است. او با اشاره به نرخ بازگشت سرمایه ۷ تا ۱۲ ساله و عبور از چند دولت، تأکید کرد بدون ثبات مقررات، قراردادهای بلندمدت و شفافیت تعرفهها، سرمایهگذار جدید وارد شبکه نخواهد شد.
در بخش پایانی پنل، موضوع مشوقهای سرمایهگذاری مورد نقد جدی قرار گرفت. سعید قصابیان گفت ابزارهایی مانند ماده ۱۲ و تبصره ۱۸ اگرچه در قانون وجود دارند، اما در اجرا نهتنها مشوق نیستند، بلکه ریسک سرمایهگذار را افزایش میدهند. شرط رشد سهدرصدی کل حملونقل ریلی، به گفته او، عملاً مانع پرداخت مشوقها شده است.
سید علیرضا سیدوکیلی نیز با انتقاد از بلاتکلیفی نهادی، حذف مشوقها در برنامههای توسعه و بروکراسی فرساینده پرداختها تأکید کرد مشکل اصلی بخش ریلی نبود قانون نیست، بلکه فاصله عمیق میان قانون و اجراست.
